Enkele lessen uit de Liechtenstein-belastingzwendel in Duitsland

Evolutie van het openbare debat

Het hele schandaal is sterk gemediatiseerd. Alle nationale dagbladen wijdden er vele pagina’s aan, wat aanleiding gaf tot een grote openbare discussie. In het begin ging het debat over de morele afkeuring van het gedrag van Zumwinkel en andere leden van de elite. Politici van alle partijen, de Duitse industriebond, intellectuelen en talloze anderen uitten in harde bewoordingen hun kritiek op Zumwinkel en de belastingontduikers. De openbare verontwaardiging was groot, omdat er al een algemeen ongenoegen was over het toenemende aandeel van de hele grote inkomensverdieners in het BBP. Dat er belastingparadijzen en belastingontduikers bestonden, was bekend, maar met Zumwinkel kregen ze een gezicht.

Later verschoof het debat naar de belastingparadijzen, in het bijzonder Liechtenstein. Gedurende enkele dagen waren de neoliberale krachten helemaal verlamd. De media oefenden een grote druk uit op de politici om maatregelen te nemen.

Aanvankelijk concentreerde de vraag naar actie zich vooral op het eisen van strenge straffen voor de overtreders. Die eis werd door de conservatieve krachten overgenomen, om een debat over de structurele kwesties uit de weg te gaan. We hebben ons dan ook sterk ingespannen om de kern van het debat te verleggen naar de structuren van de belastingontduiking en belastingcriminaliteit. Vooral toen de Liechtensteinse eerste minister Otmar Hasler, samen met zijn minister van financiën en buitenlandse zaken, op 20 februari een bezoek bracht aan Duitsland, verschoof het debat naar de vraag hoe de belastingparadijzen buiten spel konden worden gezet.

De neoliberalen probeerden hierop te antwoorden met drie argumenten:

Hun eerste argument was dat het Duitse belastingstelsel zelf verantwoordelijk zou zijn voor de belastingontduiking. Als de aanslagtarieven maar lager zouden zijn, en het stelsel eenvoudiger, dan zou het kapitaal niet uit het land vluchten. Dit argument kreeg ruimschoots zijn plaats in de media, maar won uiteindelijk het debat niet, en wel om twee redenen.

• De eerste reden was dat voorstellen om de belastingtarieven van de grote inkomens te verlagen reeds in de federale verkiezingen van 2005 aan bod waren gekomen, maar simpelweg onpopulair bleken in het licht van de groeiende ongelijkheden. Dus geen optie voor de regering.
• De tweede reden was dat de regering nog maar onlangs de belastingtarieven op kapitaalinkomsten had laten zakken tot 25%, tegelijk met een rits maatregelen tegen achterpoortjes in de belastingwetgeving op kapitaalwinsten. De reactie van de kapitaaleigenaars was dat ze hun geld massaal naar de belastingparadijzen versluisden. Wat de neoliberale stelling ontkrachtte dat rijke individuen bereid zijn om 25% op hun kapitaalwinsten te betalen en dan geen misbruik te maken van het bankgeheim in het buitenland.

Het tweede neoliberale argument was dat ze de probeerden de aandacht te verschuiven naar de methodes van de Duitse geheime dienst, de belastingsautoriteiten en de regering. Ze argumenteerden dat de staat geen illegaal verkregen gegevens mag gebruiken. Maar ondanks de ethische twijfels over de acties van de Duitse geheime dienst, steunde de grote meerderheid van de bevolking toch de acties van de Duitse staat.

Een derde argument was dat de belastingontduikers slechts een minderheid zijn, en dat de meerderheid van de Duitse economische elite een grote bijdrage tot de overheidsfinanciën levert. Voor de meeste gewone Duitsers gaat die vlieger echter niet op, want het vertrouwen in hun elite bevindt zich op een historisch dieptepunt sinds de tweede wereldoorlog. En ook het feit dat de Duitse rijkelui minstens 400 miljard € in belastingparadijzen belegd hebben, pleit niet in het voordeel van de argumentatie dat de meerderheid van de elite ethisch correct zou handelen.

Ondanks hun verwoede pogingen konden de neoliberale theses het debat niet fundamenteel in een andere richting leiden. De druk op de regering om tegen de belastingparadijzen op te treden blijft aanhouden. Ook al verslapt de media-aandacht op dit ogenblik, het thema zal niet helemaal uit de belangstelling verdwijnen, omdat de onderzoeken tegen de belastingsfraudeurs minstens één tot twee jaar zullen duren. De kwestie werd op de agenda geplaatst van de vergadering van de Econmoc-raad van de EU met de ministers van financiën, die op 4 maart in Brussel plaatsvindt. Het probleem werd ook aangekaart tijdens de staatsbezoeken van de eerste minister van Liechtenstein en dat van de prins van Monaco einde februari 2008. Jammer genoeg werd er weinig aandacht aan besteed tijdens het bezoek van de Ierse premier (ook einde februari 2008), hoewel de houding van Ierland toch een van de voornaamste obstakels is voor een verdere vooruitgang van de belastingsregelgeving in de EU.
Ook de aan Liechtenstein en Monaco voorgelegde eisenbundel wijst op een gebrek aan consistentie in de actiebereidheid van de Duitse regering. Want kanselier Merkel vroeg wel dat de belastingparadijzen een aantal internationale overeenkomsten zouden ondertekenen, onder meer de EU-overeenkomst ter bestrijding van ontduiking en de OESO-aanpak over het delen van belastingsinformatie. Maar de Duitse regering eiste niet dat de informatie automatisch zou worden meegedeeld of dat minimum-belastingstarieven zouden worden toegepast. Bovendien verschillen de meningen over het al dan niet opleggen van sancties aan onwillige belastingparadijzen. De minister van financiën Steinbrück heeft intussen onder druk van de publieke opinie wel om sancties gevraagd.

Wat Attac Duitsland gedaan heeft

Attac heeft een coördinerende werkgroep over belastingbeleid en belastingontduiking en was de enige niet-gouvernementele organisatie die het schandaal de hele tijd actief gevolgd heeft. We werden in minstens 15 tv-programma’s uitgenodigd, we publiceerden opiniestukken in de nationale media en we gaven radio-interviews. Ter gelegenheid van de officiële bezoeken van de premier van Liechtenstein en van de prins van Monaco hebben we twee acties voor de kanselarij georganiseerd. Activisten van Attac Berlijn waren uitdrukkelijk aanwezig en beelden van die acties kwamen ruim aan bod in de Duitse media. Op 1 maart organiseerden Attac Zwitserland, Oostenrijk, Duitsland en Frankrijk een kleine betoging in Liechtenstein om te protesteren tegen alle belastingparadijzen. Die actie kreeg ruime aandacht in Liechtenstein en Oostenrijk. De Europese Attacs publiceerden een gemeenschappelijke verklaring over belastingparadijzen. Maar de belangrijkste actie was dat we op 22 februari een “Attac plan voor de sluiting van de belastingparadijzen” publiceerden. In dat plan vraagt Attac om gecombineerde harde nationale en internationale maatregelen te treffen om belastingontduikers op te sporen en de belastingparadijzen te sluiten, dit in samenwerking met andere landen, maar zonder te wachten op de instemming van de belastingparadijzen voor deze maatregelen.

Het plan werd in een gemeenschappelijke persconferentie voorgesteld in aanwezigheid van de Attac-leden, Björn Böhning, de woordvoerder van sociaal-democratisch links, en Heiner Geißler, de vroegere algemeen secretaris van de conservatieve partij, dus een afspiegeling van de huidige regeringsmeerderheid. De nationale leraarsvakbond, de federatie van hervormde kerken, de ontwikkelingsorganisatie Medico International, de jeugdorganisatie van de sociaal-democratische partij, de groene partij en verschillende andere organisaties steunden ons actieplan. Het plan werd ruim besproken in de media. De Duitse federatie van vakbonden stelde een plan op dat op onze eisen was gebaseerd. De linkse partij in het parlement steunde het plan. In een groot tv-debat met de minister van financiën Peer Steinbrück konden we over het plan debatteren. Eind april hebben we een officieel onderhoud met Steinbrück om te discussiëren over het plan en de voortgang van de regeringsmaatregelen om de belastingparadijzen te sluiten.

Eerste conclusies

De vooruitstrevende krachten hebben het debat over de maatregelen ter bestrijding van de belastingparadijzen gewonnen dank zij de druk van de media, die toenam door het schandaal zelf en het algemene politieke klimaat in Duitsland, dat naar meer sociale rechtvaardigheid tendeert. Attac mag trots zijn op de belangrijke rol die het speelde in dit debat en in het coördineren van de verschillende sociale en politieke krachten. Het is de eerste keer in de geschiedenis van Attac Duitsland dat we in dit specifieke politieke domein zo’n prominente rol konden spelen. We hadden een aanzienlijke invloed op de ontwikkeling van het debat in de media en in het middenveld.

We mogen er echter niet op vertrouwen dat, door de overwinning in het openbare debat, de politieke gevolgen verder zullen gaan dan symbolische beleidsmaatregelen. De maatregelen van de EU, van de OESO en de bilaterale maatregelen tegen de belastingparadijzen hebben tot nu toe gefaald. Om het conflict met de belastingparadijzen te beslechten, moet er politieke strijd gevoerd worden tegen machtige belangen die van de internationale belastingconcurrentie profiteren. Dat veronderstelt tevens een intern conflict binnen de EU, tegen de landen die de belastingparadijzen verdedigen of die de belastingparadijzen onder de vorm van kenmerkende eigenschappen van hun eigen financiële centra niet willen opgeven.

Het netwerk voor belastingrechtvaardigheid en Attac moeten opnieuw overdenken of de strijd tegen de belastingparadijzen in de eerste plaats als een ontwikkelingskwestie moet worden gezien. In het licht van het Duitse belastingschandaal lijkt het politiek veel lonender om die strijd in de eerste plaats te beschouwen als een zaak van sociale rechtvaardigheid, een kwestie van de financiering van openbare goederen, die met democratische en ontwikkelingsargumenten ondersteund wordt.