De voedselcrisis en wat de pers er van maakt

Toch zijn er journalisten die de plaatselijke Afrikaanse autoriteiten aanwijzen als de verantwoordelijken. Zij zouden het zijn die rampzalige keuzes inzake voedselpolitiek hebben gemaakt. Die journalisten lijken niet te weten dat het landbouwbeleid van de zuidelijke landen onderworpen is aan de voorwaarden opgelegd door Wereldbank, het Internationaal Monetair Fonds (IMF) of nog door de Economische Partnerschap Akkoorden (EPA). Degenen die de openbare opinie vormen geven hiermee blijk van een verbazingwekkend eenzijdige kijk op de zaken. Zo kun je in de Belgische schrijvende pers lezen dat “talrijke [Afrikaanse] landen voedsel importeren in plaats van het zelf voort te brengen, omdat de lokale autoriteiten er de voorkeur aan geven landbouwproducten uit te voeren om aldus deviezen te verwerven waarmee ze dan producten kunnen kopen die ze zelf niet voortbrengen”.⁽¹⁾ Dat is wel heel kort door de bocht. En ook nog eens bijzonder simplistisch.

Het is een gemakkelijke uitleg voor de neoliberale privatiseringsmaatregelen, de structurele aanpassingsplannen, die de Internationale Financiële Instellingen (IFI) en de regeringen uit het noorden sinds bijna dertig jaar aan de rest van de wereld opleggen.

De PSA (plannen voor structurele aanpassingen) zijn door de instellingen van Bretton Woods opgelegd geworden aan de zuidelijke landen in het kader van hun schuldencrisis uit het begin van de jaren 1980⁽²⁾. Die mechanismen, die rechtstreeks voortkomen uit de neoliberale ideologie, omvatten het geheel der sectoren van de ondernemingen waarop ze van toepassing zijn.

Inderdaad, voor de theoretici van het neoliberalisme zal de mondialisering pas haar wereldwijde weldoend effect hebben als elke regio alleen dat zal produceren waar ze goed in is, en als ze het grootste deel van wat ze nodig heeft door de andere regio’s laat produceren. In essentie is dat de theorie uit 1817 van de comparatieve voordelen. Eenvoudig gesteld, betekent dat als een land zogezegd beter uitgerust zou zijn om cacao te produceren, dat het dan de teelt van graangewassen, plantaardige olie en groenten, nodig voor de basisvoeding van zijn inwoners, moet laten vallen. Het moet dan maar zijn productie op de wereldmarkt verkopen in ruil voor alles waar het behoefte aan heeft.

Dat betekent in feite de afschaffing van een eeuwenoude teelt van voedingsproducten, onmisbaar voor zijn zelfstandigheid op het gebied van voedselvoorziening, om zich te plooien naar de spelletjes van de economen. Een gevaarlijk spel, dat heel snel zijn begrensdheid heeft getoond. Dat dit waanzin is blijkt uit de mislukkingen in talrijke landen zoals Haïti, Senegal, Burkina Faso, enzovoort. Het is ook gevaarlijk omdat men geen oog heeft voor de vernietiging van de biodiversiteit ten voordele van een monocultuur die op uitvoer is gericht. Bovendien trekt men zich niets aan van de rampzalige gevolgen die voortvloeien uit het transport van al die goederen.

Ook kan men zich afvragen hoe een land dat zonder een voluntaristische prijzenpolitiek bijvoorbeeld aardnoten exporteert, waarvan de prijs op de wereldmarkt al twintig jaar op hetzelfde lage peil blijft hangen, tractoren en brandstof moet importeren om zich op die wereldmarkt te handhaven. Als men weet dat de olieprijs almaar verder de hoogte inschiet en dat de prijs van de industrieproducten steeds buiten het bereik blijft van die van die arme aardnoten, dan is duidelijk dat de ramp niet te overzien is. Faillissement en hongersnood zullen onvermijdelijk het deel worden van de plaatselijke boerenbevolking, met als onvermijdelijk gevolg de migratie van een belangrijk deel van die mensen naar de slums in de steden.

Wat is dat dan voor een theorie? En die is dan nog in befaamde intellectuele kringen bedacht. Daar betonen ze alvast geen enkele consideratie voor de biodiversiteit en voor de onafhankelijkheid van de volkeren op het gebied van voeding. Ze trekken zich niets aan van de risico’s zoals natuurlijke en menselijke rampen ten gevolge van die keuze voor monocultuur. Ze hebben blijkbaar geen weet van de chaotische aard van de markt⁽³⁾ of van de milieuvervuiling.

Een bewuste strategie om op wereldschaal maatschappelijke veranderingen in te voeren

In zijn eerste rapport (1999) dat Fantu CHERU⁽⁴⁾ aan de PSA’s wijdt, legt hij uit dat die structurele aanpassing “verder reikt dan gewoon maar de verplichte toepassing van een geheel van macro-economische maatregelen op binnenlands niveau. Ze staat voor een politiek project, een doelbewuste strategie van maatschappelijke verandering op wereldniveau, met als belangrijkste doel van onze planeet het terrein te maken waar de transnationale ondernemingen in alle veiligheid kunnen opereren. Kortom, de PSA’s fungeren als transmissieriemen die het mondialiseringsproces moeten faciliteren en dat loopt via de liberalisering, de deregularisering en de beperking van de rol van de overheid in de nationale ontwikkeling”. Beperking van de rol van de overheid! En dat komt uit de pen van een speciale rapporteur van de Verenigde Naties.

Die meneer Cheru is trouwens niet de enige rapporteur van de VN die in zijn geschriften de nefaste gevolgen van de PSA’s belicht. In gedetailleerde kritische nota’s van andere VN-specialisten blijft niets meer overeind van het recht op wonen, op voedsel of op opleiding⁽⁵⁾. De IFI’s daarentegen dringen privatiseringen op en zetten de deur wagenwijd open voor de hebzucht van de multinationals. Als gevolg van een schuldenlast, opgestapeld tijdens een periode van dictatuur of aangegaan onder het koloniaal bewind (beide kunnen ook samengaan) en overgenomen door de jonge onafhankelijke staten, zijn de landen uit het zuiden (vooral in Afrika⁽⁶⁾ ) verplicht geworden de PSA’s te accepteren. Zodoende hebben ze een belangrijk stuk soevereiniteit prijs gegeven. Wie vandaag dan beweert dat de zuidelijke landen nog strategische keuzes over hun voedselpolitiek kunnen maken, getuigt van een gebrek aan kennis die onwaardig is voor de journalistiek zoals die in een democratie toch beoefend zou moeten worden. Dergelijke onterechte beschuldigingen zijn veelbetekenend. Ze dragen zeker niet bij tot meer verstandhouding onder de volkeren.

Een voorbeeld ter verduidelijking van de negatieve impact van de PSA’s: Haïti

De rellen die vorige week in Port-au-Prince en ook in andere Haïtiaanse steden zijn uitgebroken, zijn bloedig onderdrukt geworden. In totaal telde men een veertigtal gewonden, waarvan veertien door kogels, en minstens vijf doden. Toch waren deze manifestaties het te verwachten gevolg van de plotse stijging van de prijs voor rijst: zo’n 200%. Als men weet dat 82% van de bevolking met minder dan 2$ in absolute armoede leeft, begrijpt men makkelijk deze reacties. Haïti gebruikt 80% van zijn exportinkomsten uitsluitend om de import te financieren voor zijn voedseltekort⁽⁷⁾.

Toch was het ooit wel anders. Toen de loden last van de dictatuur van vader en zoon Duvalier (1954-1986) nog niet op het eiland woog, kon het in zijn voedselbehoefte voorzien. Maar de neiging van de IFI’s om dictaturen te steunen, is hier nog maar eens bevestigd geworden. Niet alleen had de Haïtiaanse bevolking zwaar te lijden (foltering, standrechterlijke executies, klimaat van terreur onder de tontons macoutes), maar nu moet ze ook nog de buitenlandse schuld aflossen. Die was in september 2007 opgelopen tot 1,45 miljard dollar⁽⁸⁾. Het zwaarst getroffen door de schuldeisers is de landbouwsector en aangezien de bevolking in meerderheid uit landbouwers bestaat, is de omvang van de schade navenant.

Waar ligt de schuld? Voornamelijk bij de verlaging van de douanerechten die men de zuidelijke landen heeft opgelegd, maar die Europa en de VSA zelf zelden respecteren. Dat heeft een fatale kettingreactie teweeg gebracht. Er werd uit het buitenland goedkopere (want aldaar gesubsidieerde) rijst ingevoerd met als gevolg een exodus naar de stad van geruïneerde boeren. Dat maakte dat de plaatselijke markt niet kon reageren op de plotse prijsstijgingen van de internationale markt. Zowel hier als elders zijn de zogenaamde voordelen van de liberalisering onbestaande voor het overgrote deel van de bevolking. De schade daarentegen valt niet te schatten.

Een tsunami, deze keer veroorzaakt door de mens

Als pyromane pompiers het hoge woord voeren, noteert de pers dat braafjes. De niet zo gelukkige uitspraak van Louis Michel wordt door de journalisten in de kringen van de Europese Unie gretig geciteerd: “een economische en humanitaire tsunami”. Je zou dan gaan denken dat de crisis een natuurlijke oorzaak heeft. Nochtans is de crisis wel degelijk het gevolg, zoals we hier boven hebben uiteengezet, van de beleidsmaatregelen die door de financiële milieus aan de zuidelijke landen opgelegd werden. Ook onze niet te stillen energiebehoeften zijn mede de oorzaak van die crisis. De productie van brandstof uit landbouwgewassen beconcurreert de voedingsproducten op de markt. De speculatie op die voedingswaar die getransformeerd werd tot brandstof, duwt de prijs van het graan en de suiker naar ongekende hoogten. Zelfs Peter Brabeck, baas van de multinational Nestlé, maakt zich ongerust over de toestand in een interview met de Zwitserse krant NZZ am Sontag (23 maart 2008). Als men de vraag naar petroleum voor 20% wil voldoen met agrobrandstof, dan zal er volgens hem niets meer te eten zijn⁽⁹⁾.

Het is dus hoog tijd om af te zien van dit rampzalige (onder)ontwikkelingsmodel. Men moet de bevolkingen vrij laten gewassen te telen voor hun binnenlandse markt. Tegenwoordig bezitten we zo veel kennis op het gebied van milieuvriendelijke landbouw, dat we kunnen opteren voor een autonome regionale voedselproductie voor de hele planeet. Zo is het mogelijk om een fundamentele menselijke behoefte te bevredigen: namelijk zich fatsoenlijk te voeden. Die zo gewenste vooruitgang zal snel positieve gevolgen hebben. In de eerste plaats op het gebied van de gezondheid. Maar ook op die van het onderwijs. Dat kan niet anders dan een algemene verbetering van de levenskwaliteit met zich brengen.