Liberalisme en Verzorgingsstaat

Dagelijks verschijnt in het zog van de huidige financiële crisis een heel pak nieuwsberichten; dikwijls slechte, soms rampzalige. Iedereen is het er vandaag mee eens dat de situatie zeer ernstig is, dat de krach zeer nabij komt, dat de wereldeconomie aan de rand van het bankroet staat... Het zal dus nodig geweest zijn te wachten tot de crisis zeer zichtbaar werd, dat zij de economie besmette, dat zij wereldwijd het geheel van de financiële markten raakte, opdat de meeste financiële analisten en economen zouden toegeven dat een bankroet van het hele systeem mogelijks nabij was, en opdat de autoriteiten eindelijk zouden besluiten te reageren. Zij zullen dus niets hebben begrepen, hebben zien aankomen of voorzien van dit uiteenspatten dat reeds sinds meerdere jaren in de maak was.

In 2006 was het nieuws eerder goed tot zelfs euforisch. De meeste analisten bevestigden dat de economie in goede vorm was, dat de basissen stevig waren, dat de immobiliënsector zijn stijgende beweging zou verder zetten, dat de beurzen wereldwijd tot duizelingwekkende hoogten zouden klimmen. Slechts weinigen merkten de eerste tekenen van spanning op of waarschuwden tegen de ‘irrationele uitbundigheid’. Maar in een periode van standvastige groei (ononderbroken dacht men) houdt niemand van onheilsprofeten. Het is dan niet de tijd om na te denken. Men moet ageren, kopen, kost wat kost meedoen met die beweging die allen zal verrijken.

In 2007, toen de eerste concrete tekenen van nakende spanningen in de VS zichtbaar werden, verontrustten die zelfde analisten zich nauwelijks. Er is nog steeds groei, de ‘reële economie’ (een omschrijving die men dikwijls begint te gebruiken; er bestaat dus ook een ‘irreële economie’!) is in goeden doen en de fundamenten zijn hoe dan ook nog steeds goed. De immobiliënsector vertoont duidelijk tekenen van ademtekort maar onze analisten verwachten een ‘zachte landing’, een nieuwe metafoor overgenomen in de financiële en economische pers. In de taal van de financiële analisten betekent dat een stagnatie op een zelfde niveau; in eenvoudig en populair taalgebruik betekent dit dat men hoogte verliest en dat men terugkeert naar het vertrekpunt. Langs de kant van het beursgebeuren lopen de berichten zeer sterk uiteen; de beurzen doen aan ‘jojo-bewegingen’, een nieuwe uitdrukking bedacht om aan te duiden dat die markten zeer volatiel geworden zijn en bij elk slecht nieuws een duik dreigen te nemen. In 2007 laten de Cassandras van 2006 zich meer en meer horen maar hun analyses worden als pessimistisch beoordeeld, niet in overeenstemming met de gegevens verstrekt door de ‘reële economie’. Cassandras onderhouden bezorgdheid en markten houden niet van bezorgde mensen.

En dan, in 2008 verslechtert de situatie verder in de Verenigde Staten. De val van de immobiliën houdt veel sterker aan dan voorzien. De markten panikeren; de beurzen hebben schrik; de banken worden getroffen. Sommige onder hen gaan bankroet of zien hun beurskapitalisatie wegsmelten zoals het ijs in het arctisch gebied in een tijd van klimaatopwarming. De ‘echte economie’ wordt in haar geheel geraakt. De financiële analisten die niets hadden zien aankomen, nemen de taal van de Cassandra’s over. Het spook van de Grote Depressie van 1929 steekt weerom de kop op. De analyses van de Cassandra’s worden overgenomen en versterken de bezorgdheid door thans de handelswijzen aan te klagen die gisteren nog bewierookt werden. Men moet ten allen prijze het Amerikaanse financiële systeem redden; zoniet zou de wereldeconomie in een lange recessieperiode terecht komen...

Vandaag verheugen de analisten zich over de acties van de centrale banken, applaudisseren zij de staatstussenkomsten en stemmen zij in met de wil om het dol geworden, ondoorzichtig en, voor de meesten onder hen, ondoorgrondelijk systeem (terug) te reguleren. Voordien bestreden zij de staat wanneer die van plan was winsten uit beursactiviteiten (minimaal) te belasten. Vandaag beschouwen zij de staat als een weldoener van wie de ingrepen noodzakelijk en reddend zijn. Kortom, de staat is een schurk als hij het geld van de rijken afpakt, en een engel als hij het geld afkomstig van de belastingsbetalers gebruikt om een systeem te redden dat enkelen door elkaar hebben geschud. Het hulpplan van de Amerikaanse regering luidt een nieuwe vorm van het kapitalisme in, waarin winsten steeds geprivatiseerd worden en de verliezen altijd ten laste van de gemeenschap zijn; het is een systeem waarin het kapitaal steeds als winnaar naar voor komt en de gemeenschap steeds als verliezer. Kan men zich niet de vraag stellen of dit hulpplan wel rechtvaardig en geschikt is, in plaats van er zich over te verheugen? Zal het de verantwoordelijken niet schoonwassen? Geeft het de markt geen signaal van straffeloosheid? Veel analisten zwijgen weerom over die vragen. Zij denken dat het Amerikaanse plan de enig mogelijke oplossing biedt tot een heropleving. Morgen zullen zij er zich van bewust worden dat dit plan de staat zal verarmd hebben zonder dat de economie terug op gang werd gebracht. En mocht de staat, voor één keer, de schulden van de mensen terugbetalen in plaats van die der banken... Naast het ontsporen van de banksector onderlijnt deze crisis ook de mislukking van de analyses van de specialisten.