Attac logo
Associatief netwerk voor een Taks op financiŽle Transacties
en voor het Aansterken van de Civiele maatschappij
Beginpagina    Zand in de Machine    ZidM > 2001-2008    FinanciŽle ineenstorting, crisis van het systeem: bedrieglijke en noodzakelijke antwoorden  
| thema: duurzame ontwikkeling , financiŽle crisis , globalisering  |
 

FinanciŽle ineenstorting, crisis van het systeem: bedrieglijke en noodzakelijke antwoorden

Inleidende nota op het Wereld Forum voor Alternatieven, oktober 2008

> Samir Amin - gepubliceerd op 7 december 2008

De financiŽle crisis kon niet vermeden worden. Wij werden niet verrast door de brutale uitbarsting van deze crisis. Ik had daar al over gesproken enkele maanden geleden terwijl de conventionele economisten er alles aan deden om de gevolgen te minimaliseren, vooral in Europa. Om het ontstaan te begrijpen moet men zich eerst ontdoen van de gebruikelijke omschrijving van het kapitalisme dat men vandaag bepaalt als “geglobaliseerd neo-liberalisme”. Deze bepaling is bedrieglijk en verbergt het wezen zelf van het kapitalisme. Het huidige kapitalistische systeem wordt beheerst door een handvol oligopolies die de belangrijkste beslissingen in de wereldeconomie controleren.

Deze oligopolies zijn er niet alleen in de financiŽle sector, bij de banken en verzekeraars; maar ze bestaan ook in de industriŽle productie, in de diensten, in het vervoer, enz. Hun belangrijkste kenmerk is hun ’financialisering’. Dit moet men goed begrijpen namelijk dat het zwaartepunt voor economische beslissingen overgeplaatst is van het produceren van meerwaarde in de productieve sectoren, naar de herverdeling van de winsten die gemaakt worden door de afgeleide producten van de financiŽle beleggingen. Daarvoor heeft het systeem nood aan een uitbreiding van financiŽle beleggingen. In die zin is de belangrijkste markt, de markt die alle andere markten overheerst, precies de financiŽle markt. Dat is mijn definitie van de “financialisering” van het globale systeem. Dit is een strategie die doelbewust nagestreefd is niet door de banken maar door deze “gefinancialiseerde” groepen. Deze oligopolies produceren geen winsten, zij roven gewoonweg een monopolierente door financiŽle beleggingen.

Dit systeem is zeer winstgevend voor de overheersende delen van het kapitaal. Het is dus geen “markteconomie” (dat is een lege ideologische bepaling) maar een kapitalisme van gefinancialiseerde oligopolies. Nochtans kon de vlucht vooruit in financiŽle beleggingen niet eeuwig blijven duren, als de productieve basis maar een lage groeivoet kende. Dat was niet houdbaar. Vandaar de zogenaamde “financiŽle bubbel”, het logisch gevolg van het systeem van financiŽle beleggingen. Het volume van financiŽle transacties bedraagt twee duizend triljoen dollars terwijl de productieve basis, het wereld BNP slechts 44 triljoen dollar bedraagt. Een gigantisch veelvoud! Dertig jaar geleden had het relatief volume van financiŽle transacties niet zo’n omvang. Deze transacties waren toen voornamelijk bedoeld voor het dekken van verrichtingen die direct met de productie te maken hadden en voor de binnenlandse en internationale handel. De financiŽle dimensie van dit systeem van oligopolies was - zoals ik al eerder zei - de Achillespees van het kapitalistisch systeem. De crisis moest dus beginnen met een financiŽle ineenstorting.

Achter de financiŽle crisis is er de crisis van het systeem van het verouderde kapitalisme

Maar het volstaat niet de aandacht te trekken op de financiŽle ineenstorting. Daarachter zit een crisis van de reŽle economie want de financiŽle mislukking zal de groei verstikken van de productieve basis; de oplossingen voor de financiŽle crisis kunnen enkel uitlopen op een crisis van de reŽle economie. Dit wil zeggen een relatieve stagnatie van de productie, met alles wat dat meebrengt: loonsvermindering voor de werknemers, groei van de werkloosheid, groeiende schaarste en verergering van de armoede in de landen van het Zuiden. Men moet nu spreken over depressie en niet meer over recessie.

En achter deze crisis vertoont zich al de echte structurele crisis van het systeem. Het nastreven van het groeimodel van de reŽle economie zoals we dat nu kennen en het groeimodel van de consumptie dat daarmee gepaard gaat, is voor het eerst in de geschiedenis een echte bedreiging geworden voor de toekomst van de mensheid en van onze planeet.

Het belangrijkste kenmerk van deze crisis van het systeem betreft de toegang tot de natuurlijke bronnen van de planeet, die veel zeldzamer geworden zijn dan een halve eeuw geleden. Het Noord/Zuid-conflict is daardoor de belangrijkste as geworden van de toekomstige conflicten en gevechten.

Het huidig systeem van productie en consumptie/verspilling laat niet toe dat de meerderheid van de volkeren van de planeet, de volkeren van het Zuiden, toegang kunnen krijgen tot de natuurlijke rijkdommen van de wereld. Vroeger kon een groeiland uit het Zuiden een deel van deze natuurlijke rijkdommen opnemen zonder de privileges van de rijke landen in vraag te stellen. Maar dat is vandaag de dag niet meer het geval. De bevolking van de rijke landen - 15% van de bevolking van de planeet - legt beslag op 85% van de natuurlijke rijkdommen van de wereld voor zijn consumptie en verspilling en verdraagt niet dat nieuwkomers toegang krijgen tot deze rijkdommen, want die zouden ernstige schaarste veroorzaken die een bedreiging vormen voor het levensniveau van de rijken.

Als de Verenigde Staten zich als doel gesteld hebben om de planeet militair te controleren, is dat omdat ze weten dat ze zich zonder deze controle niet de exclusieve toegang tot deze natuurlijke rijkdommen kunnen verzekeren. Zoals men weet hebben China, India en het Zuiden in zijn geheel ook nood aan die natuurlijke rijkdommen voor hun ontwikkeling. Voor de Verenigde Staten is het dwingend om de toegang daartoe te beperken en uiteindelijk is daarvoor slechts ťťn weg en dat is oorlog.

Anderzijds, om op de fossiele energiebronnen te besparen ontwikkelen de Verenigde Staten, Europa en anderen projecten van biobrandstoffen op een grote schaal ten nadele van de voedselproductie waardoor die prijzen stijgen.

Bedrieglijke antwoorden van de regerende machten

De regerende machten, die ten dienste staan van de financiŽle oligopolies, hebben geen ander project dan dit systeem terug op de sporen te zetten. De staatstussenkomsten zijn door deze oligarchie besteld. Nochtans is het succes van dit terug op de sporen zetten van het systeem niet onmogelijk als er voldoende financiŽle liquiditeiten kunnen ingebracht worden en als de reacties van de slachtoffers - de volksklassen en de naties van het Zuiden - beperkt blijven. Maar in dat geval zal het systeem maar een stapje achteruit gezet hebben om opnieuw een sprong te maken naar een nieuwe financiŽle ineenstorting, die nog grondiger zal zijn is onvermijdelijk. Want de “aanpassingen” die voorzien zijn voor het beheer van de financiŽle en monetaire markten zijn zeer onvoldoende, omdat ze de macht van de oligopolies niet in vraag stellen.

Ten andere, deze antwoorden op de financiŽle crisis door het inbrengen van fenomenale bedragen door de overheid om de zekerheid van de financiŽle markten veilig te stellen zijn amusant: terwijl de winsten geprivatiseerd werden, worden de verliezen van zodra de financiŽle beleggingen bedreigd blijken, genationaliseerd! Kop, ik win, kruis, jij verliest.

De voorwaarden voor een waarachtig positief antwoord op de uitdagingen

Het is niet voldoende om te zeggen dat de staatstussenkomsten de regels van het spel kunnen veranderen en de mislukking kunnen verzachten. Men moet daar ook de logica en de sociale draagwijdte van bepalen. Men zou in theorie zeker terug kunnen gaan naar formules van samenwerking tussen publiek en privť, naar een gemengde economie zoals in de roemrijke jaren dertig in Europa en het tijdperk van Bandung in AziŽ en in Afrika, toen het staatskapitalisme veruit het meest overheersend was, samengaand met een sterke sociale politiek. Maar dit soort staatstussenkomsten staat vandaag niet op de dagorde. En zijn de sociale vooruitstrevende krachten in staat om zo’n omvangrijke veranderingen door te duwen? Volgens mijn bescheiden mening is dat niet het geval.

Het echte alternatief bestaat in het omverwerpen van de exclusieve macht van de oligopolies, en dit is ondenkbaar zonder de uiteindelijke nationalisering voor een beheer dat zich inschrijft in een progressieve democratische socialisatie. Einde van het kapitalisme? Ik denk het niet. Ik geloof integendeel dat nieuwe vormen van sociale krachtsverhoudingen die het kapitaal verplichten van zich aan te passen aan de eisen van de volksklassen en van de volkeren, mogelijk zijn. Op voorwaarde dat de sociale strijd, die nu nog verdeeld is en over het algemeen genomen in het defensief, er in slaagt om zich te kristalliseren in een samenhangend politiek alternatief. In dit perspectief is de aanloop naar de lange overgang van het kapitalisme naar het socialisme mogelijk. De vooruitgang in deze richting zal natuurlijk altijd ongelijk zijn in het ene land tegenover een ander land en naargelang de fase in de ontwikkeling.

De dimensies van het wenselijke en het mogelijke alternatief zijn veelzijdig en betreffen alle aspecten van het economisch, sociaal en politiek leven. Ik herinner hier aan de grote lijnen van dit noodzakelijke antwoord:

  1. het heruitvinden door de arbeiders van aangepaste organisaties die toelaten de eenheid op te bouwen en de verdeeldheid te overstijgen die samenhangt met de bestaande uitbuiting en precaire arbeid (werkloosheid, interimjobs, informele jobs, flexijobs);
  2. het perspectief is dat van een hernemen van de theorie en van de praktijk van de democratie samen met sociale vooruitgang en het eerbiedigen van de soevereiniteit van de volkeren;
  3. zich bevrijden van het liberale virus dat steunt op de mythe van het individu dat reeds onderwerp van de geschiedenis geworden is. Het herhaald verwerpen van de levenswijzen die met het kapitalisme verbonden zijn (veelvuldige vervreemding, patriarchaat, consumptiedrang en vernietiging van de planeet) dat geeft aan dat deze bevrijding mogelijk is;
  4. zich bevrijden van het atlantisme en van het militarisme dat daarmee samenhangt, en dat tot doel heeft het perspectief te doen aanvaarden dat de planeet georganiseerd wordt op basis van apartheid op wereldschaal.

In de landen in het Noorden is de uitdaging dat de publieke opinie zich niet laat opsluiten in een consensus van verdedigen van hun privileges ten opzichte van de volkeren van het Zuiden.

Het internationalisme dat nodig is moet een anti-imperialistisch internationalisme zijn, niet een “humanitair” internationalisme.

In de landen in het Zuiden is het gevolg van de strategie van de wereldoligopolies dat het gewicht van de crisis op hun volkeren wordt afgewenteld (ontwaarding van de wisselreserves, verlaging van de prijzen van de uitgevoerde grondstoffen en verhoging van de prijzen van de ingevoerde producten). De crisis geeft de kans tot een hernieuwing van een ontwikkeling die nationaal is, volks en democratisch en op zichzelf gericht, en die de verhoudingen met het Noorden onderwerpt aan zijn eisen, dat wil zeggen zich losmaken van het Noorden.

Dit betekent:

  1. het nationaal in handen houden van de monetaire en financiŽle markten;
  2. het beheersen van de moderne technologiŽn is voortaan mogelijk;
  3. het herwinnen van het gebruik van de natuurlijke rijkdommen;
  4. het uitschakelen van het beheer van de wereld door de oligopolies (de WTO - Wereldhandelsorganisatie) en van de militaire controle van de planeet door de VS en zijn bondgenoten;
  5. het zich bevrijden van de illusies van een autonoom nationaal kapitalisme en van de ’passeÔstische’ mythes (para-religieus of para-etnisch);
  6. het landbouwvraagstuk is de kern van de toekomstige keuzes in de Derde Wereldlanden. Een ontwikkelingsmodel die naam waardig vereist een politieke strategie gesteund op de waarborg van toegang tot de grond aan alle boeren (de helft van de mensheid). Daartegenover zijn de oplossingen die de heersende machten voorstellen - de privatisering van de gronden versnellen en de landbouwgrond omzetten in koopwaar - de oorzaak van een massale vlucht uit het platteland zoals we die nu kennen. En gezien de industriŽle ontwikkeling van die landen al die arbeidskrachten niet kan opslorpen, hoopt die zich samen in de sloppenwijken of laat zich verleiden tot de tragische avonturen van een vlucht in een prauw over de Atlantische Oceaan. Er is een directe band tussen het afschaffen van de waarborg van toegang tot landbouwgrond en de verhoging van de migratiegolven;
  7. Kan regionale integratie door het bevorderen van nieuwe ontwikkelingspolen een vorm van verzet en alternatief zijn? Regionalisering is noodzakelijk, misschien niet voor reuzen zoals China en India en misschien zelfs ook niet voor BraziliŽ, maar zeker wel voor veel andere streken in Zuid-Oost AziŽ in Afrika of in Latijns-Amerika. Dit continent heeft al een beetje voorsprong op dit vlak. Venezuela heeft het gunstige initiatief genomen voor het stichten van ALBA (Bolivariaans Alternatief voor Latijns Amerika en de CaraÔben) en van de Bank van het Zuiden (Bancosur). Maar ALBA heeft de aansluiting van BraziliŽ en van ArgentiniŽ nog niet verkregen. Daartegenover heeft Bancosur wel de medewerking van die twee landen, die bank wil een ander soort ontwikkeling promoten, terwijl die twee landen tot op heden nog een klassieke opvatting hebben van de rol van die bank.

Stappen vooruit in die richting van de werkers en van de volkeren in het Noorden en in het Zuiden, de basis voor het internationalisme, dat is de enige waarborg voor het bouwen van een betere wereld, die multipolair en democratisch is, het enige alternatief tegen het barbaarse verouderde kapitalisme.

Meer dan ooit staat de strijd voor het socialisme van de 21į eeuw op de dagorde.


Hier vind je de oorspronkelijke franse tekst:
Dťb‚cle financiŤre, crise systťmique: rťponses illusoires et rťponses nťcessaires.
De nederlanstalige vertaling is van Willem De Witte, waarvoor onze hartelijke dank.

Spip-redacteur:   francis
 
 
In- & Uitschrijven
Zand in de machine




Attac persberichten




Kalender
« Februari 2018 »
M D W D V Z Z
29 30 31 1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 1 2 3 4
 
Trefwoorden
 
 Attac Vlaanderen  |  Statistieken  |  Privé-ruimte  |  Alle rubrieken  |  Alle documenten

Verwittiging - De gepubliceerde documenten weerspiegelen, tenzij anders vermeld, niet noodzakelijk het standpunt van Attac Vlaanderen. Zij zijn de standpunten van hun auteur(s) en eventueel van werkgroepen of andere organisaties. Dat de documenten hier gepubliceerd worden is omdat wij willen meegenieten van beschikbare ideeën en expertises om samen onze toekomst te heroveren en aan die andere mogelijke wereld te werken.

Logo Creative Commons
Alle teksten van deze site mogen gebruikt en gecopiëerd worden onder de voorwaarden van toepassing van de Creative Commons Licentie.