Tien jaar later: uitdagingen en voorstellen voor een andere mogelijke wereld

Ondertussen werden de banken door hun respectieve regeringen weer tot leven gewekt zodat ze hun oude gewoontes weer konden opnemen. De miljarden belastinggelden zijn weliswaar gedeeltelijk terugbetaald, maar dat betekent niet dat er ook maar iets ten goede zal veranderen. Misschien komen er een paar marginale reguleringsmaatregelen, maar heel zeker zullen het geen beperkingen zijn van het type Glass-Steagall⁽¹⁾. De grote financiële instellingen zijn immers te omvangrijk om onder dat soort van beperkingen te worden geplaatst. Ze zijn wel te groot opdat men ze failliet zou laten gaan maar niet om ze met overheidsgeld recht te houden. De Amerikaanse bankwereld besteedde vijf miljard dollar aan lobby’s om van dat soort beperkingen gevrijwaard te blijven. De financiële crisis was het rechtstreekse gevolg van dat lobbywerk. In het begin van 2009 verstopten de zogenaamde specialisten, die vooreerst de wereldwijde crisis niet konden voorspellen, zich achter het zwakke argument dat “niemand dit had zien aankomen”. Op het einden van datzelfde jaar verkondigden ze dan weer unaniem dat “de crisis voorbij was”. Niets daarvan was waar. Massa’s mensen hebben de crisis zien aankomen, maar niemand luisterde. Ook was de crisis volgens geen enkele maatstaf voorbij, tenzij men misschien de slappe opleving van sommige beurzen bedoelt. Maar de banken doen het alweer prima, dank u! In november 2009 vernamen we dat Goldman Sachs dagelijks 100 miljoen $ binnenhaalde.

Nu de G-20 officieel de G-7/8 vervangt, zou je kunnen denken dat de aanwezigheid van de BRIC’s⁽²⁾ zou wegen op het resultaat. Vandaag zijn we geleerd. Blijkbaar zijn de nieuwkomers zo dankbaar dat ze mee aan tafel mogen met het old-boy’s netwerk dat ze stilzwijgend hebben ingestemd om niet al te veel last te verkopen. De 172 landen die er niet bij mochten zijn, hoeven weinig of niets te verwachten van deze nieuwe groepering. En voor wie dat nog niet door had, maakte Kopenhagen het wel duidelijk.

Onderschat nooit de krachten van de financiële innovatie! Nu dat ze goed en wel gered zijn, verkopen de banken een nieuw product, dat op dezelfde manier in elkaar is gestoken als de op de subprime leningen gebaseerde “collateralised debt obligations” (CDO’s). In plaats van duizenden subprime-leningen⁽³⁾ op te kopen en ze over de hele wereld onherkenbaar verpakt voort te verkopen, kopen de banken nu voor een prikje verzekeringspolissen op van oude en chronisch zieke mensen. Daarbij zorgen ze er goed voor om er een mix bij te doen van ziektes – AIDS, Alzheimer, kanker, diabetes, enzovoort. Zo verkopen ze aan beleggers het vooruitzicht van zowel voortijdige dood als aanzienlijke winst, wanneer de verzekering de premie uitbetaalt. Tot op heden was de dood nog niet echt een koopwaar. Die vergetelheid is nu goedgemaakt.

Volgens geen enkele maatstaf, behalve dan die van de banken en de beurzen, is de crisis voorbij. Zowel werkloosheid als nepbanen zijn toegenomen. Ongelijkheid tussen en binnen de landen is nog nooit zo hoog geweest. Banken staan geen leningen meer toe aan kleine en middelgrote ondernemingen zodat die failliet gaan. De enorme stijging van de voedselprijzen die in 2008 nog eens 100 miljoen mensen in de honger dreef, is in grote mate veroorzaakt door de vervanging in de VS en Europa van voedingsgewassen door brandstofgewassen en nog veel meer door speculatie op de markten voor basisproducten. Deze buitensporige prijsstijgingen namen tegen het einde van dat jaar ietwat af, maar schoten in 2009 opnieuw de hoogte in en nu zijn ze nog altijd niet tot stilstand gebracht.

De conclusies die je uit de jammerlijke economische situatie kan trekken lijken me de volgende. De triomf van het neoliberalisme blijft duren en daarvan profiteert in hoge mate een kleine minderheid, die ruim bediend wordt door de regeringen van de G-20. Er is geen enkel teken waaruit blijkt dat ze ook maar iets zouden doen dat indruist tegen de wil van de banken. Als we ons de wereld inbeelden als een reeks concentrische cirkels of sferen, dan is de eerste en meest invloedrijke zeker die van de financiën, die nu totaal los staat van de economie. Meer dan 80% van de financiële leenactiviteiten gaan naar de financiële sector zelf, niet naar eigenlijke productie, distributie of consumptie. Samen, reguleren het Financiewezen en de Economie de Samenleving, en dicteren ze hoe die moet georganiseerd worden. De laatste en minst belangrijke in dit schema is het Milieu. Kopenhagen heeft aangetoond dat de kleinste en minste belangrijke van die concentrische cirkels de plek is waar we onze grondstoffen, met inbegrip van olie, gas en steenkool vandaan halen en waar we onze afval dumpen.

De uitdaging voor het WSF en van al wie de geest ervan deelt, of ze het nu weten of niet, is de volgorde van die cirkels om te keren, zodat duidelijk wordt waar het Milieu werkelijk voor staat: de voorwaarde opdat het menselijk bestaan en de beschaving kunnen in stand worden gehouden. We moeten ons onderwerpen aan de beperkingen die deze planeet ons oplegt: we kunnen gewoon niet anders om te overleven.

Vervolgens komt de Samenleving, democratisch georganiseerd op een zodanige wijze dat ieders basisbehoeften erkend en bevredigd worden, dat openbare diensten vanzelfsprekend gepresteerd worden, dat de werkgelegenheid toeneemt en de ongelijkheid afneemt. De Economie moet georganiseerd worden met de bedoeling tegemoet te komen aan de behoeften van de samenleving door middel van veel meer coöperatieve ondernemingen. De markt blijft een belangrijke functie behouden. Ze wordt aangestuurd door het traditionele spel van vraag en aanbod, want markten kunnen wel degelijk efficiënt zijn en de innovatie stimuleren, als ze maar gereguleerd worden. Een centrale planning van het sovjet type hoeft helemaal niet, maar doelgerichte overheidsbestedingen moeten dienen om heel specifieke industrieën en activiteiten aan te zwengelen en te ontwikkelen, meer bepaald in de groene sector.

Ten slotte is het Financiewezen een werktuig in dienst van de economie, niet de meester ervan.

Zo ziet het schema eruit dat volgens mij het WSF moet nastreven. Ik heb een heel stel concrete voorstellen die ik nog verder zou kunnen uitwerken.

• Op z’n minst de nationalisering of socialisering van elke bank die gemeenschapsgeld krijgt en ze verplichten leningen tegen kostprijs toe te staan aan kleine en middelgrote ondernemingen of groene bedrijven, zodat de omschakeling naar hernieuwbare economie en coöperatief versneld wordt.
• Op een keynesiaanse wijze banen scheppen in groene infrastructuur door middel van speciale uitgifte van obligaties. Voor Europa betekent dat de wijziging van de aard van de Europese Centrale Bank.
• Starten met het debat over inkomensbeperkingen. Als de minst betaalde 100 krijgt, hoe veel mag dan de hoogst betaalde maximum ontvangen? 500? 1000? 10.000? Er bestaat oneindig veel onderzoek over de armoede, maar niet over de rijken.
• Een internationale campagne rond belastingparadijzen. Idem in verband met internationale belastingen, met inbegrip van taksen op allerhande financiële transacties, waarvan de opbrengsten op z’n minst gedeeltelijk moeten gaan naar maatregelen om in de arme landen de gevolgen van de klimaatopwarming te verzachten. Herinvoering van belasting op rijke individuen - iets dat het neoliberalisme afgeschaft heeft - en de opbrengst ervan aanwenden om de openbare diensten te financieren.
• Een internationaal boekhoudsysteem dat het volle licht werpt - en ze daardoor onmogelijk maakt - op “transfer pricing”⁽⁴⁾ en op de repatriëring van kapitaalopbrengsten.
• Herinvoering (of, in Europa, introductie) van de Glass-Steagall-regeling voor banken, waarbij krediet beschouwd wordt als een openbaar goed en dus onderworpen is aan beschermende regulering. Herinvoering van de verschillende reguleringsmaatregelen - meer bepaald op de goederenmarkten - die de laatste 10-15 jaar afgeschaft zijn geworden.
• Kwijtschelding van de schulden van de ontwikkelingslanden, als tegenprestatie voor herbebossing en behoud van de biodiversiteit. Het enige goede van Kopenhagen was het aaneensluiten van de sociale beweging met de milieu-actievoerders. Nu schijnen ze eindelijk in te zien dat ze niet afzonderlijk kunnen winnen. Het WSF moet werk maken van de versterking en de uitdieping van die alliantie en op zoek gaan naar vredesorganisaties om ze daarbij te betrekken. Onze regeringen gaan niets doen zolang we ze niet dwingen.

Ik geloof nog altijd dat het WSF moet ijveren voor een jaarlijkse protest- en ideeëndag in elk land met de bedoeling evenveel mensen te mobiliseren als de 15 februari demonstraties van 2003 tegen de inval in Irak. Een gemeenschappelijk, breed thema met een kernachtige maar veelzeggende headline (zoals Banen! Recht! Klimaat!) en massa’s ideeën komende vanuit de hele wereld voor originele, tv-vriendelijke acties die iedereen makkelijk kan uitvoeren met een minimum aan middelen.

Alle journalisten die ik ontmoet beginnen met me te zeggen dat de beweging dood is. Akkoord, ze is niet erg zichtbaar geweest en in 2009 hebben we wellicht een reuzenkans laten liggen. Ik zou me graag voorhouden dat 2010 beter kan, meer doelgericht, meer energiek en meer bewust van wat we willen. Mijn wens is dat we eraan beginnen: winnen voor verandering.